Punkt widzenia zależy od punktu siedzenia

Punkt widzenia zależy od punktu siedzenia Kahneman D., Tversky A., "Prospect Theory: an analysis of decisions under risk", 1979

Wyobraźcie sobie, że ktoś proponuje Wam do wyboru rzut monetą. Jeżeli wypadnie orzeł, dostajecie 10 kilo cukierków1, jeżeli reszka- nie otrzymujecie nic. Ale zamiast tego możecie też dostać 4 kilo cukierków i pójść do domu. Co wybierzecie?

Wyobraźcie sobie, że macie do wyboru 2 loterie. W pierwszej wygrywacie 25 kilo cukierków z prawdopodobieństwem 33%. W drugiej wygrywacie 24 kilo cukierków z prawdopodobieństwem 34%. Co wybierzecie?

Dziś mówimy o jednym z najczęściej cytowanych w naukach ekonomicznych ; artykule2 panów Daniela Kahnemana i Amosa Tverskiego3. W oparciu o stosunkowo proste eksperymenty, takie jak te powyżej4, podważyli tzw. teorię oczekiwanej użyteczności. Do czasu ich badań (w wielu obszarach modelowania ekonomicznego później zresztą też) przyjmowano, że ludzie dokonując wyborów w życiu kierują się oczekiwaną użytecznością. To znaczy mnożą potencjalne wyniki przez ich prawdopodobieństwo, sumują i porównują scenariusze między sobą5.

Kahneman i Tverski zaobserwowali, że:
1) Jako konsumenci większą wagę przywiązujemy do strat niż zysków. Bardziej boli nas strata, którą przypisujemy pechowi, niż zysk, który uważamy za efekt naszego sprytu, wiedzy i innych takich (Patrz: posiadacze kredytów we frankach i ich retoryka na przestrzeni ostatnich 5-7 lat.). Poza tym mamy większą awersję do ryzyka w analizie zysków niż strat. Innymi słowy chętniej podejmujemy ryzyko, jeżeli możemy w ten sposób ograniczyć straty. W tym kontekście mówi się o tzw. efekcie odbicia.
2) Przeszacowujemy znaczenie zdarzeń rzadkich. Na przykład szanse na atak rekina .
3) Niedoszacowujemy prawdopodobieństwa zdarzeń niepewnych, jeśli porównujemy je ze zdarzeniami pewnymi. Na przykład większość z nas woli 4 kilo cukierków ze wstępnego przykładu. Jest to tzw. efekt pewności.
4) Porównujemy różne warianty wyłączamy ich elementy wspólne i skupiamy się na różnicach między dostępnymi opcjami wyboru. Przez to nasze decyzje nie zawsze są spójne (racjonalne). Przy wyborze pralki rozpatrujemy tylko różnice w ofertach, na przykład klasy energeryczne i liczbę programów, chociaż typowa pralka ma też inne cechy jak cena, wymiary, zużycie wody i tak dalej i gdyby wziąć je pod uwagę całościowo, nasz wybór mógłby być inny6. Jest to tzw. efekt izolacji.
5) Punkt widzenia zależy od punktu siedzenia7.

Kahneman i Tverski zaproponowali teorię perspektywy. Opisuje ona proces podejmowania decyzji przez ludzi za oknem8. Autorzy zakładają, że podejmowanie decyzji składa się z dwóch etapów: tłumaczenia sobie dostępnych wariantów (faza edycji) i ich oceny (faza ewaluacji). W fazie edycji każdy wariant jest tłumaczony i upraszczany na coś bardziej zrozumiałego. Czyli, mówiąc kolokwialnie, przekładamy sobie problem z polskiego na nasze. Z analizy wyłączane  są elementy pewne i elementy wspólne warianty. Czyli porównujemy warianty decyzyjne i wybieramy ten, który nam najbardziej odpowiada.

Zaprezentowana teoria ma wady. Nie objaśnia, jak ludzie formułują subiektywne prawdopodobieństwa zdarzeń. Nie sprawdza się przy bardziej złożonych albo ciągłych wyborów9. Nie spełnia warunku dominacji stochastycznej. Ale to są techniczne detale, które nie ujmują nic z przełomowości zaproponowanego podejścia. Część tych niedostatków została uwzględniona w artykule Kahnemana i Tverskiego z 199210.

Po wycięciu wzorów i formalizmów11 teoria perspektywy nie sprawia wrażenia szczególnie odkrywczej. Niby nic zaskakującego, nic czego nie wymyśliłaby średnio inteligentna osoba, gdyby tylko dać jej chwilę na pogapienie się w ścianę. A jednak wyrażenie tego w formie artykułu w latach 70. dało początek ekonomii behawioralnej, nowego nurtu w badaniach ekonomicznych.

We wpisie wykorzystano zdjęcie z zasobów Wikimedia Commons, (autor: Brocken Inaglory, edycja: Alvesgaspar), dostępne na licencji Creative Commons.


  1. albo 10 rolek folii bąbelkowej 

  2. Daniel Kahneman, Amos Tversky, “Prospect Theory: an analysis of decisions under risk”, Econometrica, 1979. 

  3. Ten pierwszy w 2002r. doczekał się wraz z Vernonem Smithem Nagrody im. Banku Szwecji im. A. Nobla. Drugi niestety zmarł 6 lat za wcześnie. 

  4. Eksperymenty tego rodzaju sprowadzają się do zamykania większej grupy ludzi w jednym miejscu i proponowania im różnych loterii. 

  5. Oczywiście wszyscy tak robimy w prawdziwym życiu 😉  

  6. To może nie być najbardziej jasne wyjaśnienie na tym blogu. Ale zastanówcie się chwilę nad tym jak sami wybieraliście pralkę. Albo szczoteczkę do zębów. 

  7. Formalnie: od punktu referencyjnego. 

  8. W przeciwieństwie do tych opisywanych w modelach ekonomicznych. 

  9. W odróżnieniu od wyborów dychotomicznych 

  10. Amos Tversky, Daniel Kahneman, “Advances in Prospect Theory: Cumulative Representation of Uncertainty,” Journal of Risk and Uncertainty, 1992. 

  11. Dociekliwi czytelnicy zachęcani są do zgłębienia tematu funkcji oceny i funkcji ważącej.